Badanie PSA

Rak prostaty to jeden z najczęściej występujących nowotworów u mężczyzn. Odkrycie że podwyższone stężenie PSA w osoczu krwi ujawnia się często u mężczyzn z tym nowotworem miało wielkie, praktyczne znaczenie dla diagnostyki i leczenia tej choroby.

Czy wiesz, że...

...PSA (Prostate Specific Antygen) to jeden z markerów nowotworowych, antygen specyficzny dla prostaty.

Jak oznaczyć PSA?

Badanie wykonuje się z krwi, pobranej tak jak do innych rutynowych badań. Polega ono na oznaczeniu poziomu stężenia PSA. Zależność jest prosta – im wyższe stężenie antygenu sterczowego w osoczu krwi, tym większe ryzyko zachorowania na raka prostaty. Nie istnieją żadne przeciwwskazania do wykonywania tego badania.

Nie zawsze nowotwór

Podniesiony poziom PSA w stosunku do normy nie zawsze oznacza zmiany nowotworowe, zawsze jest jednak informacją, że coś złego może dziać się w organizmie. Może to być łagodny przerost prostaty, zapalenie prostaty lub zakażenie dróg moczowych. Świadomość, że istnieją inne niż nowotwór powody wzrostu stężenia PSA nie może być jednak wymówką, by lekceważyć niepokojący wynik badania.

Płynna norma

Przyjmuje się, że prawidłowy poziom PSA nie powinien przekraczać 4.0 ng/ml, jednak według części specjalistów wartość ta, przynajmniej w przypadku mężczyzn między 40 a 49 r. ż., powinna być obniżona do 2.5, a nawet 2.0 ng/ml. Wykonanie badania w momencie, gdy stężenie PSA jest jedynie nieznacznie przekroczone, umożliwia wczesne wykrycie zachorowania. Gdy poziom PSA znajduje się w granicach 4.0 – 10.0 ng/ml możliwość występowania choroby szacuje się na 25 procent, gdy przekracza 10.0 ng/ml ryzyko zachorowania rośnie do 67 procent.

Obowiązkowo po pięćdziesiątce

Każdy mężczyzna po ukończeniu 45-50 roku życia powinien wykonywać badanie PSA raz na rok. Taka systematyczność pozwala na wychwycenie momentu, gdy prostata dopiero zaczyna się rozrastać, a więc na etapie, na którym skuteczne jest leczenie farmakologiczne. Wskazaniem do określenia stężenia PSA w osoczu krwi są też – obok wieku – takie czynniki, jak trudności w oddawaniu moczu, nagłe parcie na mocz, popuszczanie moczu, częste oddawanie niewielkich ilości moczu, szczególnie w nocy, krwiomocz oraz bóle krocza, podbrzusza, okolicy miednicy lub w dole pleców.

Ze skierowaniem czy bez?

Wykonanie badania stężenia PSA może zlecić lekarz POZ lub specjalista, który prowadzi terapię, a więc na przykład urolog. Mając skierowanie od lekarza badanie wykonamy nieodpłatnie, w ramach NFZ. Badanie można jednak również wykonać bez skierowania. Ceny, które za to badanie pobierają laboratoria są bardzo zróżnicowane, jednak nie są wysokie - wahają się od kilkunastu do przeszło 30 złotych. Niektóre laboratoria oferują też to badanie w pakietach dla mężczyzn po 45 lub po 50 roku życia - ceny pakietów, w ramach których jest oprócz szczegółowej morfologii krwi, między innymi także lipidogram czy oznaczenie stężenia glukozy, kształtują się w okolicach 100 złotych.

Badanie wykonać można też samodzielnie, kupując w aptece test. Koszt takiego testu to mniej więcej 20 złotych.

Potrzebna rozszerzona diagnostyka

Wyniki badania stężenia PSA powinny być wsparte dodatkową diagnostyką oraz poddane ocenie przez urologa – samodzielne odczytywanie wyników może prowadzić do mylnych wniosków i dawać poczucie zdrowia pomimo choroby. Urolog, oceniając wynik, powinien wykonać badanie per rectum, czyli zbadać prostatę palcem przez odbyt. Niezbędne bywa zweryfikowanie wyników PSA badaniem ultrasonograficznym gruczołu stercza, oznaczenie stosunku poziomu wolnej frakcji markera nowotworowego do całkowitego stężenia PSA, badanie moczu (ogólne lub posiew) lub biopsja, czyli pobranie wycinka prostaty.

Fałszywie dodatni, fałszywie ujemny

Sprawę komplikuje fakt, że wyniki badania poziomu PSA mogą być fałszywie dodatnie lub fałszywie ujemne. W związku z tym przyjmuje się, iż co czwarty mężczyzna mimo prawidłowego stężenia tego białka choruje na raka prostaty, z drugiej strony – połowa mężczyzn z podwyższonym poziomem PSA jest zdrowa. Stąd konieczność dodatkowej diagnostyki.

Powtórzenie badania

Lekarz może zdecydować o powtórzeniu badania PSA, by ustalić, czy podniesiony poziom stężenia tego białka ma charakter przejściowy, czy stały. To niezmiernie ważne, gdyż tymczasowy wzrost poziomu PSA może być wynikiem badania gruczołu krokowego per rectum lub jego badania ultrasonograficznego, biopsji prostaty, także wycięcia części gruczołu krokowego, a nawet infekcji lub intensywnego wysiłku fizycznego (na przykład jazdy na rowerze). Za podniesione stężenie PSA odpowiadać mogą też niektóre leki stosowane w wysokich dawkach.

Nie tylko w diagnostyce

Pomimo swoich ograniczeń oznaczanie poziomu PSA jest ważnym badaniem diagnostycznym, ale wykorzystywane jest nie tylko w diagnostyce. Ma zastosowanie także w czasie leczenia, umożliwia monitorowanie skuteczności terapii, oczekiwanym jej skutkiem jest bowiem obniżenie stężenia PSA (po zakończeniu leczenia powinno ono być bardzo niskie lub nieoznaczalne). Brak spadku poziomu PSA dowodzi nieskuteczności leczenia.

Po wyleczeniu raka prostaty badanie nadal powinno być systematycznie wykonywane, by wcześnie wykryć ewentualny nawrót choroby.

Liczba chorych będzie rosła

Rak prostaty należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów w Polsce, a w związku ze starzeniem się naszego społeczeństwa odsetek chorych na raka stercza dalej będzie rósł, pogarszając statystyki.

Autor: Małgorzata Grosman, „Moje Zdrowie"