Choroba, która daje w kość

Choć trudno w to uwierzyć, choroba zwana „cichym złodziejem kości" jest trzecią – po chorobach układu krążenia i nowotworach – przyczyną zgonów u osób dorosłych. Na przełomie XIX i XX wieku uznano ją za jeden z najważniejszych problemów zdrowotnych na świecie, a WHO zaliczyła ją do głównych chorób cywilizacyjnych.

Rozmowa z prof. dr hab. n. med. Violettą Skrzypulec-Plintą, ginekologiem-położnikiem, endokrynologiem, seksuologiem;

Osteoporoza spowodowana jest wieloma czynnikami. Kto jest najbardziej narażony na tę chorobę zwaną także „złodziejem" lub „cichym zabójcą kości"?

Szacunkowo uważa się, że 30 proc. wszystkich kobiet po menopauzie ma osteoporozę, co daje ponad 200 milionów osób dotkniętych tą chorobą na całym świecie.

W Polsce cierpi na nią ponad trzy miliony osób. Osteoporoza w 20 proc. przypadków u kobiet i w 30 proc. u mężczyzn prowadzi do śmierci. Aktualnie nasz „cichy złodziej" zajmuje trzecie miejsce po chorobach układu krążenia i nowotworach wśród przyczyn zgonów u dorosłych. Dlaczego jedni zapadają na osteoporozę, a inni nie? Decydują o tym tak zwane czynniki ryzyka. Są to okoliczności wynikające z cech dziedzicznych i fizjologii naszego organizmu, jak odżywianie czy styl życia. Wieloletnie badania wykazały, że najważniejszymi czynnikami ryzyka są: osteoporoza u matki, niska masa ciała, ustanie miesiączkowania, czyli menopauza u kobiet, zaawansowany wiek, niedobór wapnia w diecie, brak wysiłku fizycznego, palenie papierosów i alkoholizm, a także choroby i leki powodujące osteoporozę.

To znaczy, że osteoporoza jest chorobą dziedziczną?

Ponad wszelką wątpliwość wykazano, że skłonność do osteoporozy dziedziczymy po matce. Jeżeli nasza mama czy babcia miały osteoporozę, to jesteśmy również na nią narażeni, i to bardziej od innych. Cechy genetyczne decydują w głównej mierze, jaką osiągniemy szczytową masę kostną, czy będziemy mieć drobną czy też masywną budowę ciała. Im bardziej masywna budowa ciała, tym mniejsze zagrożenie osteoporozą. Osoby o „drobnych kościach" są zatem bardziej narażone w przeciwieństwie do kobiet „puszystych". Za niską masę ciała przyjmuje się zakres poniżej 57,8 kg.

Kobiety po menopauzie są bardziej narażone na osteoporozę?

Tak. Osteoporozę występującą wskutek obniżonego poziomu estrogenów nazywamy osteoporozą pomenopauzalną. Estrogeny wpływają bezpośrednio na komórki kostne, których brak powoduje zanik kości. W okresie menopauzy kobieta może tracić nawet 4-7 proc. masy kostnej rocznie. Szczególnie narażone są kobiety, które wcześnie przestały miesiączkować, tj. poniżej 50 roku życia. Ubytek masy kostnej może być szczególnie szybki po menopauzie operacyjnej – u kobiet po zabiegach ginekologicznych, podczas których konieczne było usunięcie jajników. Dlatego często powtarzam kobietom, że do menopauzy należy się przygotować. Tymczasem w Polsce hormonalną terapię zastępczą stosuje zaledwie 5 proc. kobiet! Dla porównania: w Niemczech i we Francji ponad 20 proc. sięga po HTZ.

Jak się ma osteoporoza do zaawansowanego wieku?

Proces starzenia obejmuje cały organizm. Starzeją się nasze komórki i narządy; starzeją się też nasze kości. Tracą one coraz więcej minerałów. Ubytek minerałów występuje zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, ale u kobiet proces ten jest szybszy. Kości kobiet w ciągu życia tracą 45-50 proc. swej masy kostnej, podczas gdy kości mężczyzn ok. 30 proc. Sytuację kobiet pogarsza jeszcze fakt, że ich maksymalna, szczytowa masa kostna jest niższa o 10-20 proc. w stosunku do mężczyzn. Tak więc nawet taka sama utrata masy kości rocznie spowoduje u kobiety wcześniej niż u mężczyzny osłabienie struktury kości, prowadzące do jej złamania. Postępujące pogorszenie zdolności wchłaniania wapnia dodatkowo wpływa negatywnie na procesy odnawiania kości.

Zarówno produkcja witaminy D3 przez skórę, jak i jej przetwarzanie w nerkach i wątrobie są coraz słabsze. Pogorszenie ogólnej sprawności powoduje coraz rzadsze eksponowanie ciała na słońce i coraz mniej ruchu fizycznego. Tak więc u osób starszych niezbędne jest wprowadzenie profilaktyki osteoporozy.

O tym, jak ważne dla kości są wapń i witamina D3, wiemy wszyscy. Że trzeba zażywać ruchu, ograniczyć alkohol i rzucić palenie – też. Ale że choroby i niektóre leki mogą spowodować osteoporozę – o tym wiemy niewiele.

Rzeczywiście, osteoporoza może powstać w przebiegu innych chorób lub też być skutkiem ubocznego działania leków. Po pierwsze, będzie się ona pojawiać przy schorzeniach gruczołów wydzielających hormony, regulujące gospodarkę wapniową ustroju, to jest: przytarczyc i tarczycy. Różnego rodzaju mechanizmy powodują powstawanie osteoporozy u chorych w przebiegu: niewydolności nerek, schorzeń wątroby, zaburzeń przewodu pokarmowego, cukrzycy i reumatoidalnego zapalenia stawów. Wieloletnie podawanie niektórych leków steroidowych – jak to ma miejsce w leczeniu astmy – lub leków przeciwpadaczkowych może powodować osteoporozę.

5 kroków do zdrowych kości: