Leki (nie) tylko z saszetki

Jedną z bardziej popularnych i lubianych, zwłaszcza przez mamy małych dzieci, form leków i produktów leczniczych są roztwory. Czy słusznie?

Roztwór czyli co?

Jeśli zapytalibyśmy chemika, czym jest roztwór, ten z pewnością powiedziałby, że to jednorodna mieszanina dwóch lub więcej związków chemicznych lub pierwiastków chemicznych oraz że jeden z tych związków nazywany jest rozpuszczalnikiem, a drugi substancją rozpuszczaną. Na tle takiej wiedzy, informacja o tym, że skład roztworów określa się przez podanie stężenia składników, wydaje się już oczywista. Farmaceuta natomiast podszedłby do zadanego pytania, jeszcze dogłębniej. Z jego punktu widzenia roztwory to płynna postać leku przeznaczona do stosowania zewnętrznego lub wewnętrznego. Postać, którą otrzymuje się przez rozpuszczenie jednej lub kilku substancji leczniczych w rozpuszczalniku lub ich mieszaninie. Na koniec, być może, farmaceuta by dodał, że są to preparaty przezroczyste o barwie i zapachu właściwym dla składników.

Leki, witaminy i sól

Czy każdy pacjent może kupić lek w formie roztworu? To zależy od leku. Niektóre można kupić bez recepty (np. stosowane w przeziębieniu leki przeciwgorączkowe i przeciwzapalne) lub tylko na receptę (antybiotyki). Ważne jest też to, że w takiej płynnej recepturze zamknięte są nie tylko leki. W postaci roztworów dostępne są też preparaty ziołowe, witaminy, składniki mineralne i inne suplementy diety oraz tzw. środki spożywcze wykorzystywane m.in. do różnego rodzaju płukanek (np. sól przydatna w płukaniu zatok).

W aptece dwie formy

Jeśli lekarz zaleci nam przyjmowanie leku czy jakiegoś innego produktu w postaci roztworu, kupić go będzie można w dwóch formach: w formie gotowego płynnego roztworu lub w postaci sypkiej tj. w postaci proszku lub granulatu do samodzielnego przyrządzenia w domu. Proszek lub granulat najczęściej zalewa się wodą (chłodną lub gorącą) przed samym podaniem (w przeważającej większości preparaty w postaci roztworów są więc roztworami wodnymi). Nie ma też problemu z dawkowaniem, ponieważ lek/produkt zazwyczaj jest poporcjowany (popularna forma – saszetka).

Granulat kontra proszek

Proszek do samodzielnego sporządzenia roztworu to sypkie cząstki substancji leczniczych lub części roślin. Granulat z kolei to mieszanina sproszkowanych substancji leczniczych i pomocniczych uformowana w jednolite grudki.

Rozpuszczony w... winie?

Rozpuszczalnikami roztworów leczniczych może być nie tylko zwykła woda, ale i woda aromatyczna, wina lecznicze, etanol, glicerol, oleje roślinne czy parafina płynna. Ze względu na rodzaj użytego rozpuszczalnika farmaceuci i medycy dzielą roztwory lecznicze na:

roztwory wodne, w których rozpuszczalnikiem jest woda oczyszczona (otrzymuje się ją różnymi metodami, w tym metodą destylacji, z odpowiedniej jakości wody do picia);
roztwory spirytusowe o stężeniu etanolu do 40 proc. (alkohol etylowy stosowany jest jako rozpuszczalnik zarówno w lekach do użytku zewnętrznego jak i wewnętrznego;
w stężeniu 70 proc. ma właściwości odkażające);
roztwory spirytusowe o stężeniu etanolu powyżej 40 proc.;
roztwory glicerolowe, w których rozpuszczalnikiem a jednocześnie środkiem utrzymującym wilgoć jest glicerol (glicerol to bezbarwna, bezwonna ciecz o konsystencji syropu i słodkawym smaku;
zawiera ok. 14 proc, wody); roztwory olejowe, w których rozpuszczalnikiem jest olej rycynowy (olej rycynowy stosuje się do sporządzania nie tylko roztworów olejowych, ale i emulsji, i mazideł).

Cztery duże plusy

Niewątpliwym plusem leków/produktów mających postać roztworów, a więc formę płynną, jest łatwość ich przyjmowania i podawania. Jeśli chodzi o podanie doustne, w odróżnieniu od tabletek czy kapsułek taki płynny preparat łatwiej przełknąć, co istotne jest np. w przypadku leczenia i suplementowania dzieci czy osób w podeszłym wieku, u których istnieje niebezpieczeństwo zakrztuszenia czy zadławienia.

Drugim plusem jest szybsze niż w przypadku innych postaci wchłanianie substancji leczniczych, związków mineralnych i innych składników roztworu przez organizm. Substancja lecznicza po podaniu transportowana jest z miejsca wprowadzenia do krwiobiegu, skąd dalej przemieszcza się do miejsca, w którym ma zadziałać, a to, jak szybko to wszystko się stanie zależy, m.in., od rozpuszczalności tej substancji. Leki zawierające substancje lecznicze w postaci stałej, czyli nierozpuszczonej, przed wprowadzeniem do organizmu, muszą najpierw ulec rozpadowi, zawarta w nich substancja musi ulec rozpuszczeniu i dopiero po tym rozpoczyna się wchłanianie, co oznacza, że uwalnianie substancji leczniczej trochę trwa. A roztwór? Roztwór jest gotowy do wchłonięcia od razu. I na dodatek ma szanse stawić się w miejscu docelowym w całej dawce (tabletki mogą co nieco „zgubić" po drodze).

Trzecim plusem leków/produktów w postaci roztworów jest „jednolitość rozproszenia substancji leczniczej". Oznacza to, że substancja lecznicza jest równomiernie rozprzestrzeniona w całym roztworze, co ma duże znaczenie dla dawkowania preparatu (w każdej dawce znajduje się taka sama ilość substancji leczniczej).

Bez dwóch zdań zaletą roztworów jest też możliwość przyjmowania ich różnymi drogami.

Jak je przyjmować?

Najpopularniejsze na polskim rynku są roztwory doustne. I nic dziwnego. Spectrum działania takich roztworów jest wyjątkowo szerokie, a dostępność ogromna. Co można o nich powiedzieć? Zacznijmy od rzeczy mniej ważnych z medycznego punktu widzenia , a więc od tego, tego, że roztwory doustne mogą być bez smaku lub mieć różne smaki: malinowy czy cytrynowy. Mogą być też z dodatkiem cukru lub bez cukru (taki preparat idealny jest dla cukrzyków). Bywa że producenci uzupełniają je witaminami, np. witaminą C, związkami mineralnymi, wyciągami z roślin, które wykazują właściwości lecznicze, czy innymi „atrakcyjnymi dodatkami". Podawane na gorąco (zawartość saszetki rozpuszczona w gorącej wodzie) może mieć dodatkowy działanie rozgrzewające, co jest istotne np. przy przeziębieniach czy bólu gardła. A co wiemy o substancjach czynnych?

Jeśli chodzi o roztwory lecznicze mogą one zawierać substancje przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen, kwas salicylowy). Są też roztwory mające w swoim składzie substancje naturalnie występujące w naszym organizmie, takie jak glukozamina chociażby (glukozamina to aminocukier, który zdaniem niektórych może przyczyniać się do łagodzenia objawów choroby zwyrodnieniowej stawów), czy roztwory będące środkiem spożywczym zawierające np. pałeczki kwasu mlekowego czy elektrolity, które przywracają równowagę wodno-elektrolitową oraz prawidłowy skład flory bakteryjnej w jelitach. Roztwór doustny może być też antybiotykiem stosowanym w leczeniu zakażeń bakteryjnych.

Inne roztwory

Roztwory do przepłukiwania. Przepłukiwać można np. nos, zatoki, uszy, gardło, oczy. Substancją czynną w przypadku płukania nosa i zatok może być np. chlorek sodu, podobnie jak w przypadku płukania oka, do którego dostały się np. opiłki żelaza, w przypadku gardła kwas salicylowy (tu dodatkami często są olejki takie jak eukaliptusowy czy mięty pieprzowej).
Roztwory do inhalacji - stosuje się przede wszystkim w leczeniu dróg oddechowych.
Roztwory do wstrzykiwań
Roztwory do infuzji. Infuzja to wprowadzenie do organizmu dożylnie, podskórnie lub doodbytniczo większej ilości płynu w celach leczniczych. Roztworem do infuzji może być choćby preparat do żywienia pozajelitowego czy lek stosowany w leczeniu choroby nowotworowej (chemioterapia).
Roztwory dopochwowe. Dostępne są w formie gotowych płynów lub proszku w saszetkach do samodzielnego przygotowania roztworu.
Roztwory doodbytnicze. Mogą mieć np. właściwości przeczyszczające i zmiękczające masy kałowe, a więc przydatne w zaparciach czy oczyszczeniu jelita grubego przed badaniami diagnostycznymi, przed i po zabiegach operacyjnych.

Czy wiesz, że...

... proszek do samodzielnego sporządzenia roztworu to sypkie cząstki substancji leczniczych lub części roślin.

Zaletą tego rozwiązania jest szybsze niż w przypadku innych postaci leków wchłanianie substancji leczniczych, związków mineralnych i innych składników roztworu przez organizm.

Roztwory lecznicze mogą one zawierać substancje przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe.

W postaci roztworów dostępne są też preparaty ziołowe, witaminy, składniki mineralne i inne suplementy diety oraz tzw. środki spożywcze wykorzystywane m.in. do różnego rodzaju płukanek.

Roztwór jest gotowy do wchłonięcia od razu. I na dodatek ma szanse stawić się w miejscu docelowym w całej dawce.

Autor: Joanna Grzegorzewska, „Moje Zdrowie"