Zgubiony rytm

Zdrowe serce bije miarowo, a jedynie pod wpływem silnych emocji czy dużego wysiłku może chwilowo przyspieszyć swoją pracę. Jeżeli zaburzenia rytmu występują bez wyraźnej przyczyny, trzeba skonsultować się z lekarzem. Choć arytmia nie zawsze jest groźna i nie w każdym przypadku wymaga leczenia, trzeba ją kontrolować.

Serce - mała elektrownia

U zdrowego, dorosłego człowieka, serce bije ok. 60-80 razy na minutę podczas spoczynku, a przy niewielkim wysiłku do ok. 100 razy na minutę. W czasie snu serce nieco zwalnia, natomiast przy ekstremalnym wysiłku (lub emocjach) może chwilowo przyspieszyć nawet do 180 uderzeń na minutę. Z medycznego punktu widzenia, bicie serca to nic innego, jak rytmiczny skurcz przedsionków i następujący po nim skurcz komór. Mięsień sercowy pobudzany jest przez impulsy elektryczne, którymi „zarządza" węzeł zatokowy – niewielki obszar w prawym przedsionku serca. Impulsy elektryczne, czyli fala pobudzenia, dociera stamtąd najpierw do przedsionków, a następnie do komór, dzięki czemu zachowany jest naprzemienny rytm skurczów. Komory napełniają się krwią z przedsionków, a potem – kurcząc się – wyrzucają krew do dużych naczyń: lewa do aorty, prawa do pnia płucnego. Cykl ten odbywa się miarowo i regularnie, nieznacznie zwalniając w czasie snu i chwilowo przyspieszając np. w wyniku wysiłku fizycznego.

Nie zawsze rytmicznie

Zaburzenia rytmu serca, inaczej zwane arytmią, to sytuacja, gdy serce, bez wyraźnej przyczyny, gubi swój zdrowy, naturalny harmonogram pracy. Tempo skurczów staje się zbyt szybkie lub zbyt wolne, opcjonalnie praca serca jest nieregularna. Za główną przyczynę arytmii uważa się zaburzenia powstawania i przewodzenia impulsów elektrycznych, występujące zazwyczaj w wyniku choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego, choroby zastawek serca, zwyrodnienia mięśnia sercowego, zaburzenia ilości elektrolitów we krwi lub przedawkowania niektórych leków. Czynnikiem ryzyka jest też palenie papierosów i podwyższony cholesterol, a także obciążenia genetyczne (występowanie chorób serca u członków rodziny). Arytmia może dawać objawy w postaci kołatania, kłucia lub zatrzymywania się serca, zwrotów głowy, duszności, nagłego wybudzania ze snu, a nawet omdleń. Trafiający do lekarza pacjenci swoje odczucia opisują często jako "zbyt mocne bicie serca", "chwilowy brak uderzeń", "kłucie w klatce piersiowej", wrażenie "przeskakiwania", "szarpnięcia" lub "przelewania się czegoś" za mostkiem. Odczucia te zazwyczaj szybko przemijają, ale mają tendencję do nawracania. Ale bywa i tak, że arytmia zostaje zdiagnozowana przy okazji badań ogólnych, a pacjent deklaruje, że nigdy nie odczuł jej objawów.

Rodzaje zaburzeń rytmu

Arytmia serca może być napadowa (pojawiać się okresowo) lub długotrwała (utrzymywać się przez długi czas). Ryzyko wystąpienia choroby dotyczy obu płci, jednak wzrasta wraz z wiekiem. Najczęściej występujące postacie arytmii to dodatkowe skurcze komorowe i nadkomorowe, tachykardia zatokowa (przyspieszenie fizjologicznego rytmu zatokowego), bradykardia (częstość akcji serca wynosi mniej niż 60 uderzeń na minutę), migotanie przedsionków (nieskoordynowane pobudzenie przedsionków serca) oraz częstoskurcz nadkomorowy i komorowy. Zaburzenia te mogą (choć nie w każdym przypadku) znacząco obniżać jakość życia chorego i powodować groźne powikłania. Natomiast za najgroźniejsze pośród zaburzeń rytmu serca uważa się migotanie komór - jeśli pomoc nie nadchodzi wystarczająco szybko, u chorego dochodzi do zatrzymania krążenia i śmierci.

Bardzo ważna diagnoza

O szybką i prawidłową diagnozę arytmii najłatwiej wówczas, gdy pacjent zgłosi się do lekarza w trakcie występowania zaburzeń rytmu. Nie zawsze jest to możliwe, specjalista zazwyczaj bierze więc pod uwagę odczucia chorego, takie jak wrażenie kołatania czy szarpania w klatce piersiowej, a także pojawianie się ewentualnych omdleń czy wybudzeń ze snu. Dla lekarza ma znaczenie również to, jak często i w jakich okolicznościach serce pacjenta traci rytm i jak długo trwa ta zmiana. Podstawowe badanie w diagnostyce arytmii to osłuchanie serca, pomiar tętna i EKG. Dodatkowo, w celu oceny stanu serca i płuc, wykonuje się echo serca oraz RTG klatki piersiowej. Jeśli lekarz ma trudności w ustaleniu diagnozy, może zadecydować o powtarzanym do skutku badaniu EKG metodą Holtera (modyfikacja tradycyjnego badania EKG, monitorująca pracę serca pacjenta w trakcie wykonywania codziennych czynności oraz w czasie snu). Natomiast przy podejrzeniu lub stwierdzeniu choroby niedokrwiennej serca, czasami konieczne jest rozważenie testu wysiłkowego oraz koronarografii.

Jak się leczyć?

Podjęcie leczenia, zastosowane w nim metody oraz intensywność terapii zależą od typu zaburzenia rytmu serca, towarzyszących mu objawów oraz potencjalnych konsekwencji. Lekarz musi ocenić, czy arytmia jest łagodna, potencjalnie złośliwa czy złośliwa oraz wykryć wszystkie choroby towarzyszące zaburzeniom rytmu serca. Najlepiej poddaje się leczeniu arytmia, u której podłoża leży usuwalna przyczyna (np. choroba niedokrwienna serca czy choroby zastawek, które można leczyć zabiegowo). Nieodzowne jest leczenie współistniejących chorób typu cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, podwyższony cholesterol itp. Pacjent musi zgodzić się na zmianę stylu życia - zdrowo się odżywiać, utrzymywać wagę ciała w granicach normy, bezdyskusyjnie zrezygnować z palenia. Sport, a także jakikolwiek wysiłek fizyczny, którego zamierza podejmować się pacjent, musi być kontrolowany przez lekarza. Nie każdy przypadek arytmii wymaga leczenia. Czasami wystarczy uzupełnienie elektrolitów albo ustąpienie stanu wywołującego arytmię (np. gorączki lub podwyższonego ciśnienia). W leczeniu farmakologicznym arytmii stosuje się m.in. leki antyarytmiczne, w niektórych przypadkach beta-blokery, antagonisty wapnia lub glikozydy nasercowe. Coraz częściej stosuje się też leczenie zabiegowe - kardiowersję elektryczną (prąd elektryczny płynący z tzw. kardiowertera powoduje umiarowienie rytmu serca, zabieg wykonywany jest w krótkiej narkozie) oraz ablację (do serca wprowadzona zostaje specjalna elektroda, której zadaniem jest usunięcie ogniska będącego źródłem arytmii). Obie metody uważane są za skuteczne. W przypadku chorych z nawracająca i ciężką arytmią, lekarze czasami decydują o konieczności wszczepienia kardiowertera-defibrylatora, którego zadaniem jest uregulowanie pracy serca.

Ważna profilaktyka

Ponieważ arytmia w większości przypadków towarzyszy innym chorobom kardiologicznym, podstawowa profilaktyka to oczywiście regularne badania pod tym kątem. W przypadku zdiagnozowanego nadciśnienia tętniczego, choroby wieńcowej czy niewydolności serca, konieczne jest zastosowanie leczenia farmakologicznego i postępowanie zgodnie z zaleceniami lekarza. Poza tym, oczywiście bardzo ważny jest zdrowy tryb życia - prawidłowa dieta, odstawienie używek (zwłaszcza papierosów), regularny ruch na świeżym powietrzu oraz unikanie stresu. Szczególnie uważne powinny być osoby, w których rodzinach zdarzały się przypadki zachorowań na zaburzenia rytmu serca lub inne problemy z układem krążenia.